Een verborgen wereld in Het Pompveld
Verhalenverteller en fotograaf Jeanine ontdekt de verborgen eendenkooi in Het Pompveld. Tijdens de zeldzame open dag wandelt ze door het natuurgebied, leert ze de eeuwenoude vangtechniek kennen en ervaart ze de rust van dit unieke stukje erfgoed.
Om 10:00 uur sta ik aan de Midgraaf 27 in Babyloniënbroek. De ochtend hangt nog fris in de lucht en er is dat typische gevoel van een plek die normaal niet open is voor publiek. Vandaag is zo’n uitzondering: de open dag bij de eendenkooi in Het Pompveld georganiseerd door Brabants Landschap. Slechts een keer in de twee jaar gaat dit gebied open voor bezoekers.
Vanaf het startpunt begint een wandeling van zo’n 15 tot 20 minuten. Het pad voert langzaam het landschap in, richting de stilte. Hoewel het droog is, zijn de kleipaden glibberig. Met mijn laarzen aan voel ik bij elke stap hoe de grond meegeeft. Het landschap dwingt je bijna om het tempo los te laten.
Een functioneel historisch systeem
De eendenkooi wordt hier niet zomaar een onderdeel van het landschap genoemd, maar echt het visitekaartje van Het Pompveld. Het hele gebied is zo’n 250 hectare groot, en dat is in de loop der tijd nog uitgebreid. Wat je hier ziet, is geen recreatieplas of vijver zoals je die kent, maar een functioneel historisch systeem dat ooit draaide om één ding: eenden vangen.
Een eendenkooi blijkt in de basis verrassend eenvoudig. Geen grote constructie of ingewikkelde installatie, maar een plas van ongeveer een halve hectare met vier vangpijpen. Wie het nooit heeft gezien, heeft er vaak de wildste ideeën bij, vertelt de kooiker. Alsof het een soort gesloten “kooi” zou zijn vol eenden. In werkelijkheid is het een slim ingericht landschap, waarin water, rust en structuur samenkomen.
Tegenwoordig wordt de kooi niet meer gebruikt om eenden te vangen. Hij wordt in stand gehouden door een groep vrijwilligers om het erfgoed te bewaren en voor educatieve doeleinden.
Het leven van de kooiker
Vroeger was de kooiker een volledig beroep, en vaak leefde die man letterlijk op en rond de kooi. In de winter ging het om het vangen van eenden, in de zomer om onderhoud: takken, paden, water, alles moest in orde blijven. Zelfs in de late avond werd er gewerkt. Niet omdat het moest, maar omdat de stilte en rust van de kooi essentieel waren. Eén kraakje van een oude tak kon al genoeg zijn om de eenden te verstoren.
De kooiker werkte nooit alleen. Zijn belangrijkste “werknemer” was de hond. Die speelde een cruciale rol in het hele systeem.
Drie soorten eenden, één systeem
In een goed functionerende eendenkooi waren er drie soorten eenden:
- De eerste groep waren de tamme eenden. Die kregen dagelijks om 09:00 uur voer. Ze waren gewend aan de kooiker en de hond en reageerden nauwelijks nog op hun aanwezigheid.
- De tweede groep waren de zogeheten staleenden: half tam, half wild. Eenden uit de buurt, van boerderijen bijvoorbeeld, die af en toe langskwamen en zich tussen de rest mengden.
- En dan waren er de wilde eenden. Die waren het doel van het hele systeem. Die moesten worden gelokt, gestuurd en uiteindelijk gevangen.
Het kooirecht en de regels van rust
Er zijn ooit 118 geregistreerde eendenkooien geweest, tegenwoordig zijn dat er nog rond de 100. Elke kooi moet worden onderhouden en minimaal 1 pijp moet werkend en vangbaar zijn. Je hebt er een kooiker voor nodig en daarmee ook het zogenoemde kooirecht.
Dat recht is meer dan een formaliteit. Rondom een eendenkooi geldt het recht van afpaling: een beschermde zone waarin verstoringen zoveel mogelijk worden voorkomen. Zelfs drukte of geluid kan ervoor zorgen dat eenden wekenlang wegblijven. Rust was daarom van levensbelang: zonder eenden geen vangst, en zonder vangst geen inkomen.
De meeste kooien stammen al uit de 17e eeuw. Het systeem is dus honderden jaren oud en nog steeds zichtbaar in het landschap.
Slimme vangst, wind en instinct
De vangpijpen van de kooi zijn strategisch geplaatst, één voor elke windrichting. Alles draait om de wind. Eenden stijgen en landen tegen de wind in. De kooiker lette vroeger constant op de windrichting. De vangst was nooit exact te plannen; het was altijd een kwestie van inschatten, ervaring en timing.
De techniek zelf is verrassend ingenieus. Met behulp van de hond die via kleine luiken door de vangpijpen beweegt, worden eenden nieuwsgierig gemaakt. Tijdens de rondleiding wordt gedemonstreerd hoe de hond door de luiken beweegt. De hond beweegt zich in een patroon dat hun aandacht trekt, alsof er een natuurlijke “bedreiging” aanwezig is. De hond vormt als het ware een nabootsing van de vos, de natuurlijke vijand van de eend. Daarom draagt hij ook een pluim op zijn staart.
De eenden volgen uit nieuwsgierigheid de pijp in. Eerst is het nog open en licht, later wordt het nauwer en stiller. Aan het einde lijkt er ontsnapping mogelijk, maar daar is het juist afgesloten. Met één simpele beweging aan een touw kan een klep vallen. Eén kans, geen herkansing.
Terug naar het kooikerhuisje
Na de ronde rond de plas lopen we terug naar het kooikerhuisje. Daar hangt inmiddels de geur van versgebakken hamburgers in de lucht. Tegenover het kooikerhuisje staan twee meiden die uitleg geven over bijen, honingraten en het maken van honing. Met zichtbaar enthousiasme vertellen ze hoe bijen nectar verzamelen uit bloemen, deze naar de korf brengen en opslaan in de raten. Daar wordt de nectar langzaam omgezet in honing, waarna de cellen worden afgesloten met een dun laagje was.
Iets verderop zijn kinderen met schepnetten druk bezig in het slootje. Ze vangen kleine visjes en er wordt zelfs een rivierkreeft uit het water gehaald. Voor ik het weet staan ook volwassenen mee te kijken en mee te zoeken. Het zorgt voor een ontspannen sfeer waarin iedereen even de dagelijkse drukte vergeet en weer even kind is.
Een leuk contrast: aan de ene kant een eeuwenoud systeem waarin alles draait om stilte, wind en instinct en aan de andere kant het simpele plezier van modder aan je laarzen en een visje in je net. In een wereld die normaal gesloten blijft, en die vandaag heel even open lag.
Zelf Het Pompveld verkennen?
De eendenkooi in Het Pompveld is alleen toegankelijk op de open dag die om het jaar wordt georganiseerd. Het wandelpad buitenom is wel het hele jaar toegankelijk. We hebben verschillende wandelroutes langs het Pompveld, zoals het rondje Babyloniënbroek en het rondje Waardhuizen.
Voor gezinnen is er het educatiepark van Brabants Landschap, waar kinderen spelenderwijs de natuur ontdekken. Klauter over stapstenen, pomp water, balanceer over boomstammen, bouw hutten van takken en onderzoek met een schepnet wat er allemaal in het water leeft. Een ideale plek om te spelen, leren en beleven in de natuur.